نسبت‌های مالی یعنی تقسیم دو رقم مرتبط از ترازنامه و صورت سود و زیان بر یکدیگر، تا وضعیت نقدینگی، کارایی، بدهی و سودآوری یک شرکت در یک عدد قابل مقایسه خلاصه شود. نسبت جاری، نسبت آنی، گردش موجودی کالا، دوره وصول مطالبات، نسبت بدهی، ROA و ROE پرکاربردترین نسبت‌های تحلیل صورت‌های مالی هستند و معنای واقعی‌شان فقط در مقایسه با دوره قبل، بودجه یا شرکت‌های هم‌صنعت روشن می‌شود.
در این راهنما تیم تحریریه «حسابدار من» فرمول هر نسبت را با نام رایج آن در ایران می‌آورد، همه را روی یک مجموعه صورت مالی فرضی به ریال حساب می‌کند، تجزیه دوپونت را نشان می‌دهد و توضیح می‌دهد تورم بالا و فصلی بودن فروش چطور نسبت‌ها را گمراه‌کننده می‌کنند. اگر هنوز با ساختار صورت‌ها آشنا نیستید، اول راهنمای تهیه صورت‌های مالی را بخوانید؛ تصویر کلی ابزارهای مدیریتی هم در راهنمای حسابداری مدیریت آمده است.
نسبت مالی چیست و چرا به‌تنهایی کافی نیست؟
نسبت مالی رابطه دو رقم است، نه خود رقم. سود ۲٬۷۰۰ میلیون ریالی برای شرکتی با فروش ۳۰ میلیارد ریال با همان سود برای شرکتی با فروش ۳۰۰ میلیارد ریال فرق دارد؛ نسبت این تفاوت را آشکار می‌کند.
اما یک نسبت تنها به سه دلیل چیزی را ثابت نمی‌کند. اول، «عدد خوب» در هر صنعت فرق دارد: نسبت جاری ۱٫۲ برای یک فروشگاه زنجیره‌ای که نقد می‌فروشد عادی است و برای یک پیمانکار که ماه‌ها منتظر صورت‌وضعیت می‌ماند خطرناک. دوم، صورت‌های مالی در یک روز خاص بسته می‌شوند و مدیریت می‌تواند با پرداخت یک بدهی در روز آخر سال، نسبت جاری را زیباتر نشان دهد. سوم، در ایران صورت‌های مالی طبق استانداردهای حسابداری ملی عمدتاً بر مبنای بهای تاریخی تهیه می‌شوند و تورم، مخرج بسیاری از نسبت‌ها را کوچک‌تر از ارزش روز نشان می‌دهد. پس همیشه روند (چند دوره پشت سر هم) و مقایسه (با بودجه یا رقبا) را کنار عدد بگذارید.
نسبت‌های مالی به چند گروه تقسیم می‌شوند؟
نسبت‌های مالی معمولاً در پنج گروه دسته‌بندی می‌شوند: نقدینگی، فعالیت (کارایی)، اهرمی (بدهی)، سودآوری و بازار. چهار گروه اول از صورت‌های مالی هر شرکتی قابل محاسبه‌اند و گروه پنجم به قیمت سهام نیاز دارد و بیشتر برای شرکت‌های بورسی کاربرد دارد.
| گروه | نسبت | فرمول | چه می‌پرسد؟ |
|---|---|---|---|
| نقدینگی | نسبت جاری | دارایی‌های جاری ÷ بدهی‌های جاری | آیا دارایی‌های کوتاه‌مدت بدهی‌های کوتاه‌مدت را می‌پوشاند؟ |
| نقدینگی | نسبت آنی (سریع) | (دارایی‌های جاری منهای موجودی کالا و پیش‌پرداخت‌ها) ÷ بدهی‌های جاری | بدون فروش انبار، توان پرداخت چقدر است؟ |
| نقدینگی | نسبت نقد | موجودی نقد و معادل نقد ÷ بدهی‌های جاری | چه سهمی از بدهی جاری همین امروز قابل پرداخت است؟ |
| فعالیت | گردش موجودی کالا | بهای تمام‌شده فروش ÷ میانگین موجودی کالا | انبار در سال چند بار فروخته و جایگزین می‌شود؟ |
| فعالیت | دوره نگهداری موجودی | میانگین موجودی ÷ بهای تمام‌شده فروش × تعداد روز | کالا به‌طور میانگین چند روز در انبار می‌ماند؟ |
| فعالیت | گردش حساب‌های دریافتنی | فروش ÷ میانگین دریافتنی‌ها | مطالبات چند بار در سال وصول می‌شود؟ |
| فعالیت | دوره وصول مطالبات | میانگین دریافتنی‌ها ÷ فروش × تعداد روز | مشتری به‌طور میانگین بعد از چند روز پول می‌دهد؟ |
| فعالیت | دوره پرداخت بدهی‌ها | میانگین پرداختنی‌ها ÷ بهای تمام‌شده فروش × تعداد روز | ما بعد از چند روز به تأمین‌کننده پول می‌دهیم؟ |
| فعالیت | چرخه تبدیل وجه نقد | دوره نگهداری موجودی + دوره وصول منهای دوره پرداخت | پول چند روز در چرخه عملیات گیر است؟ |
| فعالیت | گردش دارایی‌ها | فروش ÷ میانگین جمع دارایی‌ها | هر ریال دارایی چند ریال فروش می‌سازد؟ |
| اهرمی | نسبت بدهی | جمع بدهی‌ها ÷ جمع دارایی‌ها | چه سهمی از دارایی‌ها با پول بستانکاران تأمین شده؟ |
| اهرمی | نسبت بدهی به حقوق مالکانه | جمع بدهی‌ها ÷ حقوق مالکانه | به ازای هر ریال سرمایه مالکان چقدر بدهی هست؟ |
| اهرمی | نسبت پوشش هزینه مالی | سود قبل از بهره و مالیات ÷ هزینه‌های مالی | سود عملیاتی چند برابر بهره وام است؟ |
| سودآوری | حاشیه سود ناخالص، عملیاتی و خالص | سطر سود مربوط ÷ فروش | از هر ریال فروش چقدر سود می‌ماند؟ |
| سودآوری | بازده دارایی‌ها (ROA) | سود خالص ÷ میانگین جمع دارایی‌ها | دارایی‌ها چقدر سود ساخته‌اند؟ |
| سودآوری | بازده حقوق مالکانه (ROE) | سود خالص ÷ میانگین حقوق مالکانه | سرمایه مالکان چه بازدهی داشته؟ |
| بازار | سود هر سهم (EPS) | سود خالص ÷ تعداد سهام عادی | سهم هر سهم از سود چقدر است؟ |
| بازار | نسبت قیمت به سود (P/E) | قیمت بازار سهم ÷ سود هر سهم | بازار برای هر ریال سود چند ریال می‌پردازد؟ |
| بازار | نسبت تقسیم سود | سود نقدی هر سهم ÷ سود هر سهم | چه سهمی از سود بین سهام‌داران تقسیم شده؟ |
نکته فنی: برای نسبت‌هایی که یک رقم جریانی (فروش، سود، بهای تمام‌شده) را با یک رقم مانده (دارایی، موجودی، دریافتنی) مقایسه می‌کنند، از میانگین مانده اول و پایان دوره استفاده کنید. ماندهٔ پایان سال در شرکتی که در حال رشد است، مخرج را بزرگ‌تر از واقع و نسبت را بدتر از واقع نشان می‌دهد.
مثال عددی: نسبت‌های یک شرکت پخش فرضی
برای اینکه همه فرمول‌ها روی یک مجموعه داده دیده شوند، صورت‌های مالی خلاصه یک شرکت پخش فرضی را در نظر بگیرید. ارقام به میلیون ریال است (هر میلیون ریال برابر صد هزار تومان).
ترازنامه (صورت وضعیت مالی) پایان سال
| قلم | پایان ۱۴۰۴ | پایان ۱۴۰۳ |
|---|---|---|
| موجودی نقد | ۱٬۲۰۰ | ۱٬۰۰۰ |
| دریافتنی‌های تجاری (حساب‌ها و اسناد) | ۴٬۸۰۰ | ۳٬۲۰۰ |
| موجودی کالا | ۶٬۰۰۰ | ۴٬۰۰۰ |
| پیش‌پرداخت‌ها | ۵۰۰ | ۳۰۰ |
| جمع دارایی‌های جاری | ۱۲٬۵۰۰ | ۸٬۵۰۰ |
| دارایی‌های ثابت مشهود (خالص) | ۷٬۵۰۰ | ۶٬۵۰۰ |
| جمع دارایی‌ها | ۲۰٬۰۰۰ | ۱۵٬۰۰۰ |
| پرداختنی‌های تجاری | ۳٬۶۰۰ | ۲٬۴۰۰ |
| تسهیلات مالی کوتاه‌مدت (شامل حصه جاری) | ۲٬۴۰۰ | ۱٬۶۰۰ |
| سایر بدهی‌های جاری و مالیات پرداختنی | ۱٬۰۰۰ | ۱٬۰۰۰ |
| جمع بدهی‌های جاری | ۷٬۰۰۰ | ۵٬۰۰۰ |
| تسهیلات مالی بلندمدت | ۳٬۰۰۰ | ۲٬۰۰۰ |
| جمع بدهی‌ها | ۱۰٬۰۰۰ | ۷٬۰۰۰ |
| حقوق مالکانه | ۱۰٬۰۰۰ | ۸٬۰۰۰ |
صورت سود و زیان سال ۱۴۰۴
| قلم | مبلغ |
|---|---|
| درآمد عملیاتی (فروش خالص) | ۳۰٬۰۰۰ |
| بهای تمام‌شده درآمدهای عملیاتی | (۲۱٬۰۰۰) |
| سود ناخالص | ۹٬۰۰۰ |
| هزینه‌های فروش، اداری و عمومی | (۴٬۵۰۰) |
| سود عملیاتی | ۴٬۵۰۰ |
| هزینه‌های مالی | (۹۰۰) |
| سود قبل از مالیات | ۳٬۶۰۰ |
| مالیات بر درآمد (فرض ۲۵٪) | (۹۰۰) |
| سود خالص | ۲٬۷۰۰ |
حقوق مالکانه از ۸٬۰۰۰ با سود خالص ۲٬۷۰۰ و سود نقدی مصوب ۷۰۰ به ۱۰٬۰۰۰ رسیده است. نرخ ۲۵٪ مالیات همان نرخ عمومی اشخاص حقوقی در ماده ۱۰۵ قانون مالیات‌های مستقیم است؛ معافیت‌ها و نرخ‌های ترجیحی را برای سال خودتان از سازمان امور مالیاتی بررسی کنید.
نسبت‌های محاسبه‌شده
میانگین‌ها: دارایی‌ها ۱۷٬۵۰۰، حقوق مالکانه ۹٬۰۰۰، موجودی کالا ۵٬۰۰۰، دریافتنی‌ها ۴٬۰۰۰ و پرداختنی‌ها ۳٬۰۰۰. تعداد روز سال ۳۶۵ فرض شده است.
| نسبت | محاسبه | نتیجه ۱۴۰۴ |
|---|---|---|
| نسبت جاری | ۱۲٬۵۰۰ ÷ ۷٬۰۰۰ | ۱٫۷۹ |
| نسبت آنی | (۱۲٬۵۰۰ منهای ۶٬۰۰۰ منهای ۵۰۰) ÷ ۷٬۰۰۰ | ۰٫۸۶ |
| نسبت نقد | ۱٬۲۰۰ ÷ ۷٬۰۰۰ | ۰٫۱۷ |
| نسبت بدهی | ۱۰٬۰۰۰ ÷ ۲۰٬۰۰۰ | ۵۰٪ |
| بدهی به حقوق مالکانه | ۱۰٬۰۰۰ ÷ ۱۰٬۰۰۰ | ۱٫۰ |
| پوشش هزینه مالی | ۴٬۵۰۰ ÷ ۹۰۰ | ۵ برابر |
| حاشیه سود ناخالص | ۹٬۰۰۰ ÷ ۳۰٬۰۰۰ | ۳۰٪ |
| حاشیه سود عملیاتی | ۴٬۵۰۰ ÷ ۳۰٬۰۰۰ | ۱۵٪ |
| حاشیه سود خالص | ۲٬۷۰۰ ÷ ۳۰٬۰۰۰ | ۹٪ |
| ROA | ۲٬۷۰۰ ÷ ۱۷٬۵۰۰ | ۱۵٫۴٪ |
| ROE | ۲٬۷۰۰ ÷ ۹٬۰۰۰ | ۳۰٪ |
| گردش دارایی‌ها | ۳۰٬۰۰۰ ÷ ۱۷٬۵۰۰ | ۱٫۷۱ بار |
| گردش موجودی کالا | ۲۱٬۰۰۰ ÷ ۵٬۰۰۰ | ۴٫۲ بار |
| دوره نگهداری موجودی | ۵٬۰۰۰ ÷ ۲۱٬۰۰۰ × ۳۶۵ | حدود ۸۷ روز |
| گردش دریافتنی‌ها | ۳۰٬۰۰۰ ÷ ۴٬۰۰۰ | ۷٫۵ بار |
| دوره وصول مطالبات | ۴٬۰۰۰ ÷ ۳۰٬۰۰۰ × ۳۶۵ | حدود ۴۹ روز |
| گردش پرداختنی‌ها | ۲۱٬۰۰۰ ÷ ۳٬۰۰۰ | ۷ بار |
| دوره پرداخت بدهی‌ها | ۳٬۰۰۰ ÷ ۲۱٬۰۰۰ × ۳۶۵ | حدود ۵۲ روز |
| چرخه تبدیل وجه نقد | ۸۷ + ۴۹ منهای ۵۲ | حدود ۸۴ روز |
تفسیر: این اعداد چه می‌گویند؟
سودآوری خوب است، اما نقدینگی زیر فشار رشد قرار دارد. حاشیه ناخالص ۳۰٪ و ROE ۳۰٪ برای یک شرکت پخش قابل قبول به نظر می‌رسد. در مقابل، نسبت آنی ۰٫۸۶ یعنی بدون فروش انبار، شرکت نمی‌تواند همه بدهی‌های جاری را بپردازد و نسبت نقد ۰٫۱۷ نشان می‌دهد فقط حدود یک‌ششم بدهی‌های جاری با پول موجود قابل تسویه است.
مقایسه با سال قبل تصویر را کامل‌تر می‌کند:
| نسبت | ۱۴۰۳ | ۱۴۰۴ | جهت تغییر |
|---|---|---|---|
| نسبت جاری | ۱٫۷۰ | ۱٫۷۹ | کمی بهتر |
| نسبت آنی | ۰٫۸۴ | ۰٫۸۶ | تقریباً ثابت |
| نسبت بدهی | ۴۶٫۷٪ | ۵۰٪ | اتکای بیشتر به بدهی |
| موجودی کالا به جمع دارایی‌های جاری | ۴۷٪ | ۴۸٪ | انبار سهم بزرگ‌تری گرفته |
موجودی کالا ۵۰٪ و دریافتنی‌ها ۵۰٪ رشد کرده‌اند، در حالی که بخش بزرگی از این رشد با وام کوتاه‌مدت و اعتبار تأمین‌کنندگان تأمین شده است. چرخه ۸۴ روزه یعنی هر ریال فروش نزدیک به سه ماه نقدینگی را درگیر می‌کند. اگر دوره نگهداری موجودی از ۸۷ به ۶۵ روز برسد، با همان فروش، حدود ۲۲ روز بهای تمام‌شده فروش (نزدیک ۱٬۲۷۰ میلیون ریال) نقد آزاد می‌شود؛ رقمی که از کل موجودی نقد پایان سال بیشتر است.
تجزیه دوپونت: ROE از کجا می‌آید؟
تجزیه دوپونت ROE را به سه عامل تقسیم می‌کند: حاشیه سود خالص × گردش دارایی‌ها × ضریب اهرم مالی (میانگین دارایی‌ها ÷ میانگین حقوق مالکانه). این تجزیه نشان می‌دهد بازده مالکان از سودآوری فروش، از کارایی دارایی‌ها یا از بدهی آمده است.
برای شرکت مثال:
۹٪ × ۱٫۷۱ × (۱۷٬۵۰۰ ÷ ۹٬۰۰۰ = ۱٫۹۴) ≈ ۳۰٪
حال دو شرکت فرضی دیگر را با همان ROE ۳۰٪ تصور کنید: یکی با حاشیه ۳٪، گردش ۵ بار و ضریب اهرم ۲ و دیگری با حاشیه ۱۵٪، گردش ۱ بار و ضریب ۲. اولی مثل یک عمده‌فروش کم‌حاشیه و پرگردش است و دومی مثل یک تولیدکننده سرمایه‌بر. اگر ROE شرکتی فقط با بالا رفتن ضریب اهرم افزایش یافته باشد، بازده بیشتر بهای ریسک بیشتر است، نه نتیجه مدیریت بهتر. شکل گسترده دوپونت، حاشیه خالص را هم به «بار مالیاتی» (سود خالص ÷ سود قبل از مالیات) و «بار بهره» (سود قبل از مالیات ÷ سود عملیاتی) می‌شکند؛ برای مثال ما این دو ۰٫۷۵ و ۰٫۸ هستند و ۰٫۷۵ × ۰٫۸ × ۱۵٪ همان ۹٪ را می‌دهد.
نسبت‌های بازار برای شرکت‌های بورسی چگونه حساب می‌شوند؟
نسبت‌های بازار سود و سود نقدی را به سهام و قیمت سهم ربط می‌دهند. فرض کنید سرمایه شرکت مثال ۵٬۰۰۰ میلیون ریال در ۵ میلیون سهم ۱٬۰۰۰ ریالی باشد:
- سود هر سهم (EPS): ۲٬۷۰۰ میلیون ریال ÷ ۵ میلیون سهم = ۵۴۰ ریال.
- سود نقدی هر سهم (DPS): ۷۰۰ میلیون ریال ÷ ۵ میلیون سهم = ۱۴۰ ریال؛ نسبت تقسیم سود حدود ۲۶٪.
- P/E: اگر قیمت بازار سهم ۴٬۳۲۰ ریال باشد، ۴٬۳۲۰ ÷ ۵۴۰ = ۸.
برای شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس، صورت‌های مالی و اطلاعیه‌های رسمی در سامانه کدال منتشر می‌شود و منبع مناسبی برای مقایسه با شرکت‌های هم‌صنعت است. برای شرکت‌های سهامی خاص و کسب‌وکارهای کوچک، نسبت‌های بازار معمولاً معنایی ندارند و چهار گروه دیگر کافی‌اند.
یک سند حسابداری چطور نسبت جاری را تغییر می‌دهد؟
طبقه‌بندی درست بدهی‌ها مستقیماً روی نسبت‌های نقدینگی اثر دارد. رایج‌ترین خطا، نگه داشتن اقساط سال آینده یک وام بلندمدت در بدهی‌های غیرجاری است. در شرکت مثال، ۱٬۰۰۰ میلیون ریال از وام بلندمدت ظرف دوازده ماه آینده سررسید می‌شود و پیش از بستن سال باید به بدهی جاری منتقل شود:
| حساب | بدهکار (ریال) | بستانکار (ریال) |
|---|---|---|
| تسهیلات مالی بلندمدت | ۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | |
| تسهیلات مالی کوتاه‌مدت (حصه جاری تسهیلات بلندمدت) | ۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | |
| جمع | ۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
این سند (معادل ۱۰۰ میلیون تومان) هیچ اثری بر سود، جمع دارایی‌ها یا نسبت بدهی ندارد، اما بدون آن بدهی‌های جاری ۶٬۰۰۰ و نسبت جاری ۲٫۰۸ گزارش می‌شد؛ یعنی تصویری بهتر از واقعیت. برای صدور چنین اسنادی با شرح و پیوست مناسب، راهنمای صدور سند حسابداری را ببینید.
تحلیل نسبت‌های مالی را چگونه انجام دهیم؟
تحلیل نسبت‌ها وقتی ارزش دارد که از داده تمیز شروع شود و با یک پرسش مشخص تمام شود. این ترتیب را پیشنهاد می‌کنیم:
- داده را آماده کنید: اسناد دوره را قطعی کنید، تراز آزمایشی را کنترل کنید و از طبقه‌بندی درست حساب‌ها (جاری و غیرجاری، موجودی کالا، دریافتنی و پرداختنی) مطمئن شوید.
- دوره و مبنا را ثابت نگه دارید: دوره‌های هم‌طول را مقایسه کنید (سال با سال، یا شش ماه اول با شش ماه اول سال قبل) و برای نسبت‌های فعالیت از میانگین استفاده کنید.
- همه گروه‌ها را با هم حساب کنید: سودآوری بدون نقدینگی و نقدینگی بدون کارایی تصویر ناقصی می‌دهد.
- روند را ببینید: حداقل دو یا سه دوره کنار هم؛ جهت تغییر اغلب از سطح عدد مهم‌تر است.
- علت را در اجزا پیدا کنید: اگر ROE افت کرده، با دوپونت ببینید حاشیه، گردش یا اهرم کدام تغییر کرده است.
- با معیار مقایسه کنید: بودجه خودتان، میانگین صنعت یا صورت‌های منتشرشده رقبای بورسی.
- به اقدام تبدیل کنید: هر یافته باید به یک تصمیم برسد؛ مثلاً سیاست اعتباری سخت‌تر برای کاهش دوره وصول یا کاهش اقلام کم‌گردش انبار.
تورم و فصلی بودن چه اثری بر نسبت‌های مالی دارند؟
در اقتصاد پرتورم، نسبت‌هایی که رقم بهای تاریخی را با رقم جاری مقایسه می‌کنند به‌طور سیستماتیک گمراه‌کننده‌اند. دارایی ثابتی که چند سال پیش خریده شده با بهای همان روز (منهای استهلاک) در ترازنامه است، در حالی که فروش امسال به قیمت‌های امروز ثبت شده. نتیجه: گردش دارایی‌ها و ROA بالاتر از واقعیت اقتصادی دیده می‌شوند.
چند اثر رایج در شرایط تورمی ایران:
- سود ناخالص متورم: با روش FIFO، کالایی که ماه‌ها پیش ارزان‌تر خریده شده به قیمت امروز فروخته می‌شود و بخشی از سود ناخالص در واقع «سود نگهداری» ناشی از تورم است، نه کارایی عملیاتی. روش‌های ارزیابی و اثرشان در راهنمای حسابداری انبار و ارزیابی موجودی آمده است.
- ROE بالا ولی ناکافی: ROE ۳۰٪ در سالی که تورم از آن بیشتر باشد، یعنی ارزش واقعی سرمایه مالکان کاهش یافته است. ROE را با نرخ تورم رسمی همان دوره (مرکز آمار ایران یا بانک مرکزی) کنار هم ببینید.
- نسبت بدهی کمتر از واقع: اگر دارایی‌ها با بهای قدیمی ثبت شده‌اند و بدهی‌ها به مبلغ اسمی امروز، نسبت بدهی بر مبنای ارزش روز در واقع کمتر است. برعکس، اگر شرکت دارایی‌های ثابتش را تجدید ارزیابی کرده باشد، مقایسه با سال‌های قبل از تجدید ارزیابی بی‌معناست.
- وام ارزی و تسعیر: زیان تسعیر ارز می‌تواند پوشش هزینه مالی و حاشیه خالص را یک‌باره پایین بکشد؛ آن را جدا تحلیل کنید.
فصلی بودن هم مانده‌های پایان دوره را منحرف می‌کند. شرکتی که پیش از نوروز انبار را پر می‌کند، در پایان اسفند موجودی کالای بسیار بالا و نسبت آنی پایینی دارد. برای این کسب‌وکارها، میانگین ماهانه یا مقایسه با همان ماه سال قبل منصفانه‌تر از مقایسه پایان دوره‌ها است.
اشتباهات رایج در تحلیل نسبت‌های مالی
- مقایسه دوره‌های ناهم‌طول: دوره وصول شش‌ماهه را با دوره وصول سالانه مقایسه نکنید، مگر تعداد روز هر دوره را درست وارد کرده باشید.
- استفاده از مانده پایان دوره به‌جای میانگین: در شرکت رو به رشد، گردش‌ها را بدتر و دوره‌ها را طولانی‌تر از واقع نشان می‌دهد.
- حساب کردن چک‌های دریافتنی بی‌محل در دارایی جاری: چک برگشتی که احتمال وصولش کم است، بدون ذخیره مطالبات مشکوک‌الوصول نسبت‌های نقدینگی را متورم می‌کند. ثبت درست چک در راهنمای حسابداری چک آمده است.
- نادیده گرفتن مالیات بر ارزش افزوده در فروش: درآمد عملیاتی باید بدون مالیات بر ارزش افزوده باشد، اما دریافتنی‌ها شامل آن است؛ این ناهمخوانی دوره وصول را چند روز طولانی‌تر نشان می‌دهد. اگر سهم فروش مشمول زیاد است، آن را در تفسیر لحاظ کنید.
- قضاوت با یک نسبت: نسبت جاری ۳ ممکن است نشانه انبار راکد و مطالبات وصول‌نشدنی باشد، نه قدرت نقدینگی.
- مقایسه با «استاندارد عمومی» بدون توجه به صنعت: عدد ۲ برای نسبت جاری قاعده‌ای سرانگشتی است، نه معیار علمی.
- فراموش کردن اثر تورم: رشد اسمی فروش ۴۰٪ در سالی با تورم بالاتر یعنی کاهش حجم واقعی فروش.
نسبت‌های مالی در «حسابدار من»
در «حسابدار من» گزارش نسبت‌های مالی بخشی از حسابداری مدیریت است که برای همه کسب‌وکارها فعال است و مستقیماً از اسناد قطعی و همان ترازنامه و صورت سود و زیانی که در گزارش‌های مالی می‌بینید محاسبه می‌شود؛ نیازی به خروجی گرفتن و فرمول‌نویسی در صفحه‌گسترده نیست.
این گزارش دقیقاً ۱۹ نسبت را در چهار گروه حساب می‌کند:
| گروه | نسبت‌ها |
|---|---|
| نقدینگی | نسبت جاری، نسبت آنی، نسبت نقد |
| اهرمی (بدهی) | نسبت بدهی، نسبت بدهی به حقوق مالکانه، نسبت پوشش هزینه مالی |
| سودآوری | حاشیه سود ناخالص، حاشیه سود عملیاتی، حاشیه سود خالص، بازده دارایی‌ها (ROA)، بازده حقوق مالکانه (ROE) |
| فعالیت (کارایی) | گردش دارایی‌ها، گردش موجودی کالا، دوره نگهداری موجودی، گردش حساب‌های دریافتنی، دوره وصول مطالبات، گردش حساب‌های پرداختنی، دوره پرداخت بدهی‌ها، چرخه تبدیل وجه نقد |
برای هر نسبت، فرمول، صورت و مخرج، مقدار و یک توضیح کوتاه نمایش داده می‌شود و مقایسه با دوره مشابه سال قبل یا دوره قبل (یا بدون مقایسه) قابل انتخاب است. نسبت‌های فعالیت و بازده از میانگین مانده اول و پایان دوره استفاده می‌کنند و نسبت‌های روزشمار بر اساس تعداد روز همان دوره حساب می‌شوند، پس گزارش سه‌ماهه و سالانه هر دو درست‌اند. برای نُه نسبت نقدینگی، اهرمی و حاشیه سود یک ارزیابی ساده «مطلوب، متوسط، ضعیف» بر پایه آستانه‌های عمومی نمایش داده می‌شود که باید با شرایط صنعت خودتان تعدیل شود. توجه کنید گردش دریافتنی‌ها بر پایه کل درآمد محاسبه می‌شود، نه فقط فروش نسیه.
آنچه این گزارش ندارد را هم صریح بگوییم: نسبت‌های بازار (EPS، P/E، نسبت تقسیم سود) محاسبه نمی‌شوند، چون به تعداد سهام و قیمت بازار نیاز دارند؛ آن‌ها را از سود خالص گزارش‌شده و داده سهام خودتان دستی حساب کنید. همچنین گزارش تلفیقی گروه وجود ندارد و نسبت‌ها برای هر شرکت جداگانه محاسبه می‌شوند؛ رویکرد تلفیق در راهنمای تلفیق صورت‌های مالی توضیح داده شده است. دقت نسبت‌ها به کدینگ وابسته است؛ قالب «استانداردهای حسابداری ایران» طبقه دارایی‌ها و بدهی‌های جاری و غیرجاری را از پیش تعیین کرده است (راهنمای کدینگ حسابداری). تعریف اصطلاحات را در واژه‌نامه و پاسخ پرسش‌های عمومی را در پرسش‌های متداول ببینید.
ابزار رایگان: ماشین‌حساب نسبت‌های مالی نسبت‌های اصلی را از چند رقم ترازنامه و سود و زیان حساب می‌کند.
تحلیل نسبت‌های مالی یک شرکت
- 1
آماده کردن داده
اسناد دوره را قطعی کنید، تراز آزمایشی را کنترل کنید و طبقه‌بندی جاری و غیرجاری حساب‌ها را بررسی کنید.
- 2
انتخاب دوره هم‌طول
دوره جاری را با دوره هم‌طول قبل مقایسه کنید و برای نسبت‌های فعالیت از میانگین مانده‌ها استفاده کنید.
- 3
محاسبه همه گروه‌ها
نسبت‌های نقدینگی، فعالیت، اهرمی و سودآوری را با هم حساب کنید تا تصویر کامل شود.
- 4
بررسی روند
دست‌کم دو یا سه دوره را کنار هم بگذارید و جهت تغییر هر نسبت را ثبت کنید.
- 5
یافتن علت با دوپونت
تغییر ROE را به حاشیه سود، گردش دارایی‌ها و ضریب اهرم تجزیه کنید.
- 6
مقایسه و اقدام
نتایج را با بودجه یا هم‌صنعت‌ها مقایسه و هر یافته را به یک تصمیم مشخص تبدیل کنید.
پرسش‌های متداول
مهم‌ترین نسبت‌های مالی کدام‌اند؟
+
برای بیشتر شرکت‌ها نسبت جاری و آنی (نقدینگی)، دوره وصول مطالبات و دوره نگهداری موجودی (فعالیت)، نسبت بدهی (اهرمی) و حاشیه سود خالص، ROA و ROE (سودآوری) هسته تحلیل را می‌سازند. چرخه تبدیل وجه نقد هم خلاصه خوبی از فشار نقدینگی عملیات است.
نسبت جاری مناسب چقدر است؟
+
قاعده سرانگشتی نسبت جاری حدود ۲ است، اما عدد مناسب به صنعت بستگی دارد. فروشگاهی که نقد می‌فروشد و انبار سریع‌گردش دارد با نسبت کمتر از ۱٫۵ هم مشکلی ندارد، در حالی که پیمانکار یا تولیدکننده با دوره وصول طولانی به نسبت بالاتری نیاز دارد.
فرق نسبت جاری و نسبت آنی چیست؟
+
نسبت جاری همه دارایی‌های جاری را با بدهی‌های جاری مقایسه می‌کند، اما نسبت آنی موجودی کالا و پیش‌پرداخت‌ها را کنار می‌گذارد، چون سریع به نقد تبدیل نمی‌شوند. اگر فاصله این دو نسبت زیاد باشد، نقدینگی شرکت به فروش انبار وابسته است.
دوره وصول مطالبات چگونه محاسبه می‌شود؟
+
میانگین حساب‌ها و اسناد دریافتنی تجاری را بر فروش دوره تقسیم و در تعداد روز دوره ضرب کنید. با میانگین دریافتنی ۴٬۰۰۰ و فروش سالانه ۳۰٬۰۰۰ میلیون ریال، دوره وصول حدود ۴۹ روز است.
ROE و ROA چه فرقی دارند؟
+
ROA سود خالص را بر میانگین کل دارایی‌ها تقسیم می‌کند و کارایی همه منابع را می‌سنجد؛ ROE سود خالص را بر میانگین حقوق مالکانه تقسیم می‌کند و بازده سرمایه مالکان را نشان می‌دهد. فاصله این دو از اهرم مالی می‌آید: هر چه بدهی بیشتر، ROE نسبت به ROA بالاتر.
تجزیه دوپونت چیست؟
+
روشی است که ROE را به حاصل‌ضرب حاشیه سود خالص، گردش دارایی‌ها و ضریب اهرم مالی تجزیه می‌کند. با آن می‌فهمید افزایش یا کاهش بازده مالکان از سودآوری فروش، کارایی دارایی‌ها یا افزایش بدهی آمده است.
تورم چه اثری بر تحلیل نسبت‌های مالی دارد؟
+
در صورت‌های مالی بهای تاریخی، دارایی‌های قدیمی کمتر از ارزش روز و فروش به قیمت امروز ثبت می‌شود؛ در نتیجه گردش دارایی و ROA بالاتر از واقع دیده می‌شوند و با FIFO بخشی از سود ناخالص سود ناشی از تورم است. ROE را همیشه کنار نرخ تورم همان دوره تفسیر کنید.
چرخه تبدیل وجه نقد منفی خوب است یا بد؟
+
معمولاً خوب است: یعنی شرکت پول مشتری را پیش از پرداخت به تأمین‌کننده دریافت می‌کند و تأمین‌کنندگان عملاً سرمایه در گردش را تأمین می‌کنند. این وضعیت در فروشگاه‌های نقدی پرگردش رایج است، اما اگر از تأخیر غیرعادی در پرداخت بدهی‌ها آمده باشد، ریسک اعتباری دارد.
آیا نرم‌افزار حسابداری نسبت‌های مالی را خودکار حساب می‌کند؟
+
در «حسابدار من» گزارش نسبت‌های مالی ۱۹ نسبت نقدینگی، اهرمی، سودآوری و فعالیت را از اسناد قطعی و با مقایسه دوره قبل حساب می‌کند. نسبت‌های بازار مثل EPS و P/E در این گزارش نیستند و باید با داده سهام دستی محاسبه شوند.
بازبینی و به‌روزرسانی توسط تیم تحریریه حسابدار من. انتشار:
