تراز آزمایشی یعنی فهرست همه حساب‌های دفتر کل با مانده یا گردش بدهکار و بستانکار هرکدام در یک تاریخ معین، به‌طوری که جمع ستون بدهکار با جمع ستون بستانکار برابر باشد. تراز آزمایشی نشان می‌دهد ثبت‌ها از نظر حسابی متوازن‌اند و پایه تهیه ترازنامه و صورت سود و زیان است؛ اما برابر بودن دو ستون به معنی درست بودن همه ثبت‌ها نیست.
در این راهنما تیم تحریریه حسابدار من قالب‌های دو، چهار، شش و هشت ستونی را با یک مثال عددی کامل توضیح می‌دهد، می‌گوید تراز آزمایشی چه خطاهایی را پیدا می‌کند و چه خطاهایی را نه، و تراز اصلاحی و تراز بعد از بستن را از هم جدا می‌کند.
تراز آزمایشی چیست و چه کاربردی دارد؟
تراز آزمایشی گزارشی است که مانده همه حساب‌ها را کنار هم می‌گذارد تا برابری کل بدهکار و بستانکار کنترل شود. چون در حسابداری دوطرفه هر سند جمع بدهکار و بستانکار برابر دارد، جمع مانده همه حساب‌ها هم باید برابر باشد.
کاربردهای اصلی تراز آزمایشی:
- کنترل توازن دفاتر پیش از بستن ماه یا سال.
- پایه تهیه صورت‌های مالی: هر سطر تراز به یک ردیف ترازنامه یا سود و زیان می‌رود. راهنمای تهیه صورت‌های مالی این نگاشت را توضیح می‌دهد.
- مرور مانده‌های غیرعادی: صندوق بستانکار، موجودی کالای منفی یا هزینه‌ای که مانده بستانکار دارد، نشانه خطای ثبت است.
- مستند حسابرسی: حسابرس معمولاً کارش را با تراز آزمایشی پایان دوره شروع می‌کند.
- تهیه مدارک مالیاتی: ارقام اظهارنامه عملکرد از همین تراز استخراج می‌شود. فرم و دستورالعمل اظهارنامه را از سایت سازمان امور مالیاتی بگیرید.
اگر با ثبت دوطرفه تازه آشنا شده‌اید، اول راهنمای صدور سند حسابداری را بخوانید.
تراز آزمایشی دو، چهار، شش و هشت ستونی چه فرقی دارند؟
فرق قالب‌ها در تعداد جفت ستون‌های بدهکار و بستانکار است. هر جفت یک چیز را نشان می‌دهد: مانده ابتدای دوره، گردش دوره، مانده پایان دوره یا تعدیلات.
| قالب | جفت ستون‌ها | کاربرد اصلی |
|---|---|---|
| دو ستونی | مانده پایان دوره | کنترل سریع توازن و تهیه صورت‌های مالی |
| چهار ستونی | گردش دوره + مانده پایان دوره | دیدن حجم فعالیت هر حساب در دوره، رایج‌ترین قالب در ایران |
| شش ستونی | مانده ابتدای دوره + گردش دوره + مانده پایان دوره | تحلیل کامل تغییرات و تطبیق با سال قبل |
| هشت ستونی (کاربرگ) | تراز پیش از اصلاح + اصلاحات + تراز اصلاح‌شده + صورت‌های مالی | کاربرگ پایان سال برای ثبت اصلاحات و تهیه صورت‌ها |
در منابع آموزشی، چهار ستونی گاهی به شکل «جمع گردش + مانده» هم تعریف می‌شود؛ اصل یکسان است: یک جفت گردش و یک جفت مانده.
کاربرگ هشت ستونی چیست؟
کاربرگ هشت ستونی ابزار دستی پایان سال است، نه گزارش استاندارد نرم‌افزار. ستون‌های آن معمولاً این‌هاست: تراز آزمایشی قبل از اصلاحات (بدهکار و بستانکار)، ثبت‌های اصلاحی (بدهکار و بستانکار)، تراز آزمایشی اصلاح‌شده (بدهکار و بستانکار)، و ستون‌های صورت سود و زیان و ترازنامه. حسابدار با این کاربرگ اثر اصلاحات را پیش از ثبت قطعی می‌بیند. در نسخه‌های ده‌ستونی، صورت سود و زیان و ترازنامه هرکدام یک جفت ستون جدا دارند.
مثال تراز آزمایشی شش ستونی با عدد
بهترین راه فهم قالب‌ها، دیدن یک مثال کامل است. یک شرکت بازرگانی کوچک ماه اول سال را با مانده‌های افتتاحیه شروع کرده و این رویدادها را داشته است (مبالغ به میلیون ریال؛ هر میلیون ریال برابر ۱۰۰٬۰۰۰ تومان است):
- فروش نسیه ۶۰۰ و فروش نقدی ۱۲۰.
- بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته ۳۳۰.
- خرید نسیه کالا ۳۸۰.
- وصول ۵۰۰ از مشتریان به حساب بانک.
- پرداخت ۳۰۰ به تأمین‌کنندگان از بانک.
- پرداخت اجاره ۶۰ و حقوق ۱۵۰ از بانک.
- واریز ۹۰ از صندوق به بانک.
سند رویداد ۱ (فروش نسیه و نقدی) به ریال این‌طور است:
| کد | حساب | بدهکار (ریال) | بستانکار (ریال) |
|---|---|---|---|
| ۱۳۰۱ | حساب‌های دریافتنی تجاری | ۶۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | |
| ۱۱۰۱ | موجودی صندوق | ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | |
| ۶۱۰۱ | فروش کالا | ۷۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | |
| جمع | ۷۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۷۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
(مالیات بر ارزش افزوده را برای ساده ماندن مثال کنار گذاشته‌ایم. ثبت آن را در راهنمای مالیات بر ارزش افزوده ببینید.)
پس از ثبت همه رویدادها، تراز آزمایشی شش ستونی (به میلیون ریال) این است:
| کد | حساب | مانده اول دوره بدهکار | مانده اول دوره بستانکار | گردش بدهکار | گردش بستانکار | مانده پایان بدهکار | مانده پایان بستانکار |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱۱۰۱ | موجودی صندوق | ۵۰ | ۱۲۰ | ۹۰ | ۸۰ | ||
| ۱۱۰۳ | بانک، حساب جاری اصلی | ۴۰۰ | ۵۹۰ | ۵۱۰ | ۴۸۰ | ||
| ۱۳۰۱ | حساب‌های دریافتنی تجاری | ۲۵۰ | ۶۰۰ | ۵۰۰ | ۳۵۰ | ||
| ۱۵۰۴ | کالای خریداری‌شده برای فروش | ۳۰۰ | ۳۸۰ | ۳۳۰ | ۳۵۰ | ||
| ۳۱۰۱ | حساب‌های پرداختنی تجاری | ۲۰۰ | ۳۰۰ | ۳۸۰ | ۲۸۰ | ||
| ۵۱۰۱ | سرمایه ثبت‌شده | ۶۰۰ | ۶۰۰ | ||||
| ۵۳۰۱ | سود (زیان) انباشته | ۲۰۰ | ۲۰۰ | ||||
| ۶۱۰۱ | فروش کالا | ۷۲۰ | ۷۲۰ | ||||
| ۷۱۰۱ | بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته | ۳۳۰ | ۳۳۰ | ||||
| ۸۱۰۱ | حقوق و دستمزد | ۱۵۰ | ۱۵۰ | ||||
| ۸۲۰۱ | هزینه اجاره | ۶۰ | ۶۰ | ||||
| جمع | ۱٬۰۰۰ | ۱٬۰۰۰ | ۲٬۵۳۰ | ۲٬۵۳۰ | ۱٬۸۰۰ | ۱٬۸۰۰ |
هر سه جفت ستون برابرند. نسخه چهار ستونی همین جدول، بدون دو ستون اول است و نسخه دو ستونی فقط دو ستون آخر را دارد. مانده پایان هر حساب از فرمول ساده‌ای می‌آید: برای حساب بدهکار‌ماهیت، مانده اول به‌علاوه گردش بدهکار منهای گردش بستانکار. مثلاً بانک: ۴۰۰ + ۵۹۰ − ۵۱۰ = ۴۸۰.
از همین تراز، سود دوره به دست می‌آید: فروش ۷۲۰ منهای بهای تمام‌شده ۳۳۰، حقوق ۱۵۰ و اجاره ۶۰، یعنی ۱۸۰ میلیون ریال (۱۸٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان).
چگونه تراز آزمایشی تهیه کنیم؟
در نرم‌افزار، تراز با انتخاب بازه تاریخ ساخته می‌شود؛ در روش دستی باید مراحل زیر را طی کنید. منطق هر دو یکی است.
- همه اسناد دوره را قطعی کنید یا تصمیم بگیرید اسناد موقت در تراز بیاید یا نه.
- مانده ابتدای دوره هر حساب را از تراز پایان دوره قبل یا سند افتتاحیه بگیرید.
- گردش بدهکار و بستانکار هر حساب را از دفتر کل جمع بزنید.
- مانده پایان هر حساب را با فرمول مانده اول + گردش بدهکار − گردش بستانکار محاسبه کنید و آن را در ستون ماهیتش بگذارید.
- جمع هر جفت ستون را بزنید و برابری را کنترل کنید.
- مانده‌های غیرعادی را مرور کنید: صندوق بستانکار، دریافتنی بستانکار یا هزینه بستانکار.
- سطح گزارش را انتخاب کنید: گروه برای خلاصه مدیریتی، کل برای صورت‌های مالی و معین برای بررسی دقیق.
تراز آزمایشی چه خطاهایی را پیدا نمی‌کند؟
تراز برابر فقط ثابت می‌کند جمع بدهکار و بستانکار برابر است؛ بسیاری از خطاها این برابری را به هم نمی‌زنند. این خطاها را با تراز آزمایشی پیدا نمی‌کنید:
| نوع خطا | مثال | چرا تراز برابر می‌ماند |
|---|---|---|
| حذف کامل یک سند | فاکتور خرید اصلاً ثبت نشده | هیچ طرفی ثبت نشده |
| ثبت تکراری | یک فاکتور دو بار ثبت شده | هر دو طرف دو بار آمده |
| حساب اشتباه با ماهیت یکسان | هزینه اجاره در هزینه تعمیرات | فقط جای مبلغ عوض شده |
| خطای مبلغ در هر دو طرف | ۵۴ میلیون به‌جای ۴۵ میلیون | هر دو طرف یکسان اشتباه است |
| خطای اصولی | خرید دارایی ثابت به‌عنوان هزینه | توازن برقرار است، طبقه‌بندی غلط است |
| خطاهای جبرانی | دو اشتباه که یکدیگر را خنثی می‌کنند | جمع نهایی تغییر نمی‌کند |
| طرف حساب اشتباه | چک مشتری الف به نام مشتری ب | مانده معین درست است، تفصیلی غلط |
اگر تراز برابر نیست، معمولاً این روش‌ها محل خطا را پیدا می‌کنند: اختلاف را بر ۲ تقسیم کنید و دنبال مبلغی بگردید که در ستون اشتباه نشسته است؛ اگر اختلاف بر ۹ بخش‌پذیر است، احتمال جابه‌جایی ارقام (مثل ۵۴ و ۴۵) را بررسی کنید؛ و مانده افتتاحیه را با تراز پایان سال قبل مقایسه کنید. در نرم‌افزاری که فقط سند متوازن را قبول می‌کند، تراز نابرابر تقریباً همیشه از ورود مانده‌های افتتاحیه ناقص یا لحاظ کردن بخشی از اسناد می‌آید.
تراز آزمایشی اصلاحی و تراز بعد از بستن چیست؟
تراز آزمایشی اصلاحی (تعدیل‌شده) تراز پس از ثبت اصلاحات پایان دوره است و تراز آزمایشی بعد از بستن، تراز پس از سند اختتامیه که فقط حساب‌های دائمی در آن می‌ماند.
تراز اصلاحی
پیش از تهیه صورت‌های مالی، اصلاحات پایان سال ثبت می‌شود: استهلاک، هزینه‌های معوق، پیش‌پرداخت‌ها، ذخیره مطالبات مشکوک‌الوصول، ذخیره مزایای پایان خدمت و تعدیل موجودی کالا. تراز پس از این ثبت‌ها، تراز اصلاحی است و صورت‌های مالی از روی آن تهیه می‌شود. مثلاً اگر در مثال بالا قبض آب و برق ماه به مبلغ ۲۰ میلیون ریال هنوز پرداخت نشده باشد، هزینه آب، برق، گاز و سوخت (۸۲۰۲) بدهکار و هزینه‌های پرداختنی (۳۲۰۹) بستانکار می‌شود، جمع هر دو ستون مانده به ۱٬۸۲۰ می‌رسد و سود به ۱۶۰ کاهش می‌یابد.
تراز بعد از بستن
پس از سند اختتامیه، حساب‌های موقت (درآمد و هزینه) صفر و نتیجه به سود (زیان) انباشته منتقل می‌شود. در مثال، اگر دوره همین یک ماه بود، پس از بستن سود انباشته از ۲۰۰ به ۳۸۰ می‌رسید و جمع تراز بعد از بستن ۱٬۲۶۰ (دارایی‌ها) می‌شد: ۸۰ + ۴۸۰ + ۳۵۰ + ۳۵۰. همین تراز، سند افتتاحیه سال بعد را می‌سازد. جزئیات در راهنمای بستن حساب‌ها و سند اختتامیه.
رابطه تراز آزمایشی با صورت‌های مالی چیست؟
تراز آزمایشی ماده خام صورت‌های مالی است: حساب‌های گروه ۱ تا ۵ به ترازنامه (صورت وضعیت مالی) و حساب‌های گروه ۶ تا ۹ به صورت سود و زیان می‌روند. جریان وجوه نقد به روش غیرمستقیم هم از تغییر مانده‌ها بین دو تراز ساخته می‌شود.
در مثال بالا:
- سود و زیان: فروش ۷۲۰، بهای تمام‌شده ۳۳۰، سود ناخالص ۳۹۰، هزینه‌های عملیاتی ۲۱۰، سود عملیاتی ۱۸۰.
- ترازنامه: دارایی‌های جاری ۱٬۲۶۰؛ بدهی‌ها ۲۸۰؛ حقوق مالکانه ۶۰۰ سرمایه + ۲۰۰ سود انباشته + ۱۸۰ سود دوره = ۹۸۰. جمع ۱٬۲۶۰.
نحوه ارائه صورت‌ها طبق استاندارد حسابداری شماره ۱ (نحوه ارائه صورت‌های مالی) است که متن رسمی آن در سایت سازمان حسابرسی منتشر شده است. برای تحلیل همین ارقام با نسبت‌ها، راهنمای نسبت‌های مالی را ببینید.
اشتباهات رایج در کار با تراز آزمایشی
بیشترین اشتباه، اعتماد بیش از حد به برابری دو ستون است.
- برابری را نشانه درستی دانستن: جدول بالا نشان می‌دهد چه خطاهایی پنهان می‌ماند. مرور مانده‌ها و تطبیق‌ها لازم است.
- قاطی کردن اسناد موقت و قطعی: تراز رسمی را فقط با اسناد قطعی تهیه کنید و اسناد موقت را جدا مرور کنید.
- نادیده گرفتن مانده‌های غیرعادی: صندوق بستانکار یعنی پرداختی بیش از موجودی ثبت شده یا دریافتی‌ای جا افتاده است.
- مقایسه تراز سطح گروه با تراز سطح معین: پیش از مقایسه دو تراز، سطح و بازه تاریخ را یکسان کنید.
- تهیه صورت‌های مالی از تراز پیش از اصلاحات: سود و دارایی‌ها بیش از واقع نشان داده می‌شود.
- فراموش کردن سند افتتاحیه: مانده اول دوره صفر می‌شود و تراز شش ستونی با سال قبل نمی‌خواند.
تراز آزمایشی در «حسابدار من»
حسابدار من تراز آزمایشی را در سه قالب دو، چهار و شش ستونی می‌سازد و هشت ستونی (کاربرگ اصلاحات) را باید با خروجی CSV در صفحه‌گسترده تهیه کنید. امکانات گزارش:
- انتخاب قالب: دو ستونی (مانده پایان)، چهار ستونی (گردش دوره و مانده پایان) و شش ستونی (مانده ابتدای دوره، گردش و مانده پایان).
- انتخاب سطح: گروه، کل، معین یا همه سطوح، با کدینگ استانداردهای حسابداری ایران.
- اسناد موقت: می‌توانید انتخاب کنید اسناد موقت در تراز لحاظ شوند یا نه.
- پیوند به دفتر: با کلیک روی هر حساب، دفتر کل یا معین آن با مانده جاری باز می‌شود.
- پیش‌نمایش بستن سال: پیش از ثبت سند اختتامیه، تراز آزمایشی بعد از بستن را بدون ذخیره چیزی می‌بینید و سند افتتاحیه سال بعد خودکار ساخته می‌شود.
- چاپ و خروجی CSV و صورت‌های مالی با مقایسه سال قبل.
تراز در هر کسب‌وکار جداگانه تهیه می‌شود؛ اگر چند شرکت دارید، هر شرکت تراز خودش را دارد و تلفیق را بیرون از نرم‌افزار انجام می‌دهید (راهنمای تلفیق صورت‌های مالی). فهرست کامل گزارش‌ها را در صفحه امکانات ببینید.
ابزار رایگان: پیش از ثبت، تراز بودن سند را با ابزار بررسی تراز سند حسابداری کنترل کنید.
تهیه تراز آزمایشی شش ستونی
- 1
قطعی کردن اسناد
اسناد دوره را قطعی کنید یا مشخص کنید اسناد موقت لحاظ شوند یا نه.
- 2
مانده ابتدای دوره
مانده هر حساب را از تراز پایان دوره قبل یا سند افتتاحیه بگیرید.
- 3
گردش دوره
جمع بدهکار و بستانکار هر حساب را از دفتر کل استخراج کنید.
- 4
مانده پایان
مانده اول به‌علاوه گردش بدهکار منهای گردش بستانکار را در ستون ماهیت حساب بگذارید.
- 5
کنترل برابری
جمع هر جفت ستون را بزنید و برابری مانده اول، گردش و مانده پایان را کنترل کنید.
- 6
مرور مانده‌های غیرعادی
حساب‌هایی را که مانده خلاف ماهیت دارند بررسی و اصلاح کنید.
پرسش‌های متداول
تراز آزمایشی چیست؟
+
گزارشی است که مانده یا گردش همه حساب‌های دفتر کل را در یک تاریخ کنار هم می‌آورد تا برابری جمع بدهکار و بستانکار کنترل شود. پایه تهیه ترازنامه و صورت سود و زیان است.
فرق تراز آزمایشی چهار ستونی و شش ستونی چیست؟
+
چهار ستونی گردش بدهکار و بستانکار دوره و مانده پایان را نشان می‌دهد. شش ستونی علاوه بر آن، مانده ابتدای دوره را هم دارد و برای تطبیق با سال یا ماه قبل مناسب‌تر است.
تراز آزمایشی هشت ستونی چیست؟
+
کاربرگ پایان سال با چهار جفت ستون است: تراز پیش از اصلاحات، ثبت‌های اصلاحی، تراز اصلاح‌شده و ستون‌های صورت‌های مالی. معمولاً دستی یا در صفحه‌گسترده تهیه می‌شود.
اگر تراز آزمایشی برابر نشد چه کنیم؟
+
اختلاف را بر ۲ تقسیم کنید و دنبال مبلغی در ستون اشتباه بگردید؛ اگر بر ۹ بخش‌پذیر است، جابه‌جایی ارقام را بررسی کنید. مانده‌های افتتاحیه و اسناد موقت را هم کنترل کنید.
آیا تراز آزمایشی برابر یعنی حساب‌ها درست است؟
+
نه. حذف کامل یک سند، ثبت تکراری، ثبت در حساب اشتباه با ماهیت یکسان، خطای مبلغ در هر دو طرف و خطاهای جبرانی تراز را برابر نگه می‌دارند.
تراز آزمایشی اصلاحی چیست؟
+
تراز پس از ثبت اصلاحات پایان دوره مثل استهلاک، هزینه‌های معوق، پیش‌پرداخت‌ها و ذخایر است. صورت‌های مالی از روی این تراز تهیه می‌شود.
تراز آزمایشی بعد از بستن حساب‌ها چه ویژگی دارد؟
+
پس از سند اختتامیه، حساب‌های درآمد و هزینه صفر می‌شوند و فقط دارایی‌ها، بدهی‌ها و حقوق مالکانه می‌مانند. این تراز مبنای سند افتتاحیه سال بعد است.
در حسابدار من چه قالب‌هایی از تراز آزمایشی هست؟
+
دو، چهار و شش ستونی، در سطح گروه، کل یا معین، با امکان لحاظ کردن اسناد موقت، چاپ و خروجی CSV. هشت ستونی را با خروجی CSV در صفحه‌گسترده بسازید.
بازبینی و به‌روزرسانی توسط تیم تحریریه حسابدار من. انتشار:
